خرمای آبپخش چیست؟ از رطب عسلی کبکاب تا بریمیِ شکلاتی
آبپخش یکی از شناختهشدهترین نواحی خرماخیز دشتستان در استان بوشهر است. در این مطلب با خرمای آبپخش، تفاوت خارک، رطب و خرمای رسیده و ارقام شناختهشدهای مانند کبکاب، بریمی، حاجباقری، زاهدی، برهی و دیگر خرماهای بومی منطقه آشنا میشویم
خرمای آبپخش چیست؟
اگر خرمای جنوب را فقط با چند نام شناختهشده مثل کبکاب و زاهدی بشناسیم، بخش بزرگی از داستان خرمای بوشهر را ندیدهایم.
در میان نخلستانهای دشتستان، شهری قرار گرفته که زندگیاش با نخل گره خورده است: آبپخش.
آبپخش از شهرهای شهرستان دشتستان در استان بوشهر است؛ شهری که حدود ۲۰ کیلومتر با برازجان و حدود ۶۰ کیلومتر با بوشهر فاصله دارد و نخلستانها در اطراف آن چنان گستردهاند که از دور، بخش بزرگی از این منطقه را سبز میبینید. همین چشمانداز نخلستانی یکی از دلایلی است که آبپخش را «نگین سبز بوشهر» مینامند.
اما اهمیت آبپخش فقط به منظره نخلستانهایش برنمیگردد. این شهر در قلب یکی از مهمترین مناطق خرماخیز جنوب ایران قرار گرفته است. شهرستان دشتستان بهتنهایی سهم بسیار بزرگی از تولید خرمای استان بوشهر را در اختیار دارد و در گزارشهای کشاورزی، تولید سالانه آن در حدود ۱۲۰ هزار تن اعلام شده است. (aryaparto.com)
برای همین، وقتی از خرمای بوشهر حرف میزنیم، نمیتوانیم از دشتستان و آبپخش ساده بگذریم.
در آبپخش چه خرماهایی کشت میشود؟
کبکاب شناختهشدهترین خرمای منطقه است، اما تنها خرمای آبپخش نیست.
در نخلستانهای این منطقه، در کنار کبکاب، زاهدی و بریمی، ارقامی مانند حاجباقری، برهی، محبوبی، شیخعالی، شکری، قندی، گنتار و تعداد زیادی رقم و تیپ محلی دیگر هم دیده میشود.
فهرست ارقام بومی خرمای بوشهر حتی بسیار طولانیتر از اینهاست و دهها نام محلی را دربرمیگیرد. (Payvand Company- Dates Supplier)
در آبپخش اما یک تفاوت مهم وجود دارد: همه این خرماها را نباید از روی اسمشان شناخت. هر نخل ممکن است در مرحله خارک، رطب و خرمای رسیده ویژگی کاملاً متفاوتی داشته باشد.
و همینجاست که خرمای آبپخش جذاب میشود.
خارک، رطب و خرما چه فرقی با هم دارند؟
میوه نخل از یک مسیر مشخص عبور میکند:
خارک ← رطب ← خرمای رسیده
اما این سه مرحله در همه ارقام یکسان نیستند.
وقتی میوه از حالت سبز خارج میشود و رنگ زرد یا قرمز میگیرد، وارد مرحلهای میشود که در جنوب به آن خارک میگوییم. بعضی خارکها گس و تلخاند و برای خوردن جذابیت چندانی ندارند؛ اما بعضی دیگر آنقدر شیرین و خوشخوراکاند که خودشان یکی از محبوبترین میوههای تابستانی جنوب هستند.
بعد، با رسیدن بیشتر میوه در گرمای تابستان، خارک نرمتر و شیرینتر میشود و به رطب میرسد. اگر رطب رطوبت بیشتری از دست بدهد، به خرمای رسیده تبدیل میشود.
اما نکته جالب اینجاست:
هر نخل الزاماً در هر سه مرحله محصولی با ارزش خوراکی یکسان ندارد.
یک رقم ممکن است خارک فوقالعادهای داشته باشد اما خرمای رسیدهاش چندان محبوب نباشد. یک رقم دیگر ممکن است خارک خوبی داشته باشد و رطب بسیار خوبی بدهد، اما خرمای رسیدهاش معمولی باشد. بعضی ارقام هم، مثل بریمی، در هر سه مرحله حرفی برای گفتن دارند.
کبکاب؛ خرمای شاخص آبپخش
اگر قرار باشد یک خرما را نماینده اصلی نخلستانهای دشتستان بدانیم، کبکاب یکی از نخستین نامهایی است که باید از آن حرف بزنیم.
کبکاب در منطقه آبپخش به درشتی، رنگ سرخ و ظاهر چشمگیرش شناخته میشود. شرایط نخلستان و شیوه آبیاری نیز در ویژگیهای محصول نهایی اثر میگذارد و کبکابهای آبپخش بهخصوص به خاطر ظاهر درشت و بازارپسندشان شناخته شدهاند.
اما داستان کبکاب از خارک شروع میشود.
خارک کبکاب؛ گس و متفاوت
خارک کبکاب معمولاً آن شیرینیای را که از یک خرمای رسیده انتظار داریم ندارد. در این مرحله، طعم آن میتواند گس و تلخ باشد.
اما همین میوه، وقتی در گرمای تابستان بهتدریج میرسد، تغییر بزرگی میکند.
رطب عسلی؛ همان کبکاب، در شیرینترین مرحله
رطب کبکاب یکی از شناختهشدهترین رطبهای دشتستان است و در منطقه با نام رطب عسلی شناخته میشود.
در مرحله رطب، میوه نرم، شیرین و شیرهدار میشود و یکی از محبوبترین شکلهای مصرف کبکاب را به وجود میآورد.
بعدتر، با کاهش رطوبت، همین رطب به خرمای کبکاب تبدیل میشود.
پس وقتی یک بسته رطب عسلی کبکاب میبینید، در واقع با رقم متفاوتی از خرما روبهرو نیستید؛ همان کبکاب است، در مرحله رطب.
کبکاب از ارقام اصلی خرمای دشتستان نیز به شمار میرود و در منابع کشاورزی منطقه بهعنوان مهمترین رقم این شهرستان معرفی شده است. (aryaparto.com)
بریمی؛ خرمایی که در هر سه مرحله جذاب است
بریمی از آن خرماهایی است که اگر یک بار طعمش را بشناسید، احتمالاً آن را با خرمای معمولی اشتباه نمیگیرید.
در آبپخش، بریمی هم در مرحله خارک، هم رطب و هم خرمای رسیده طرفداران خودش را دارد.
خارک بریمی
خارک بریمی ظاهر بسیار خاصی دارد؛ دورنگ است، با بخشهای زرد و قرمز و ظاهری که حتی پیش از چشیدن، آن را از بسیاری از خارکهای دیگر متمایز میکند.
اما جذابیتش فقط ظاهری نیست. خارک بریمی شیرین و خوشخوراک است.
با شستوشو و آمادهسازی، بافت سطحی آن میتواند حالتی براق و شیشهای پیدا کند که ظاهرش را خاصتر میکند.
رطب بریمی
با رسیدن بیشتر، بریمی وارد مرحله رطب میشود؛ رطبی شیرین با بافت کشدار و حالت عسلی.
و بعد، در مرحله خرمای رسیده، همین ویژگی کشدار و آدمسی همچنان در بافت آن باقی میماند.
به همین دلیل است که در بازار محلی و میان مشتریها گاهی به بریمی لقبهایی مثل خرمای شکلاتی یا خرمای آدمسی دادهاند.
این تشبیه البته به معنی وجود شکلات در خرما نیست؛ منظور، حس دهانی و بافت کشدار و خاص آن است.
محبوبیت بریمی در سالهای اخیر بیشتر شده و یکی از دلایلش همین تفاوت بافت و طعم است. از طرف دیگر، تعداد نخلهای بریمی در مقایسه با ارقام فراگیرتری مثل کبکاب کمتر است؛ بنابراین ترکیب عرضه محدود + تقاضای بالا باعث شده بریمی در بازار منطقه قیمت بالاتری پیدا کند.
حاجباقری؛ پادشاه خارکهای بوشهر؟
اگر درباره خرما صحبت کنیم، نمیتوان از حاجباقری گذشت؛ مخصوصاً اگر موضوع، خارک باشد.
خارک حاجباقری درشت، زرد و بسیار شیرین است و از نظر اندازه و ظاهر، یکی از چشمگیرترین خارکهای منطقه به شمار میآید.
اگر بخواهیم کاملاً محلی و توصیفی حرف بزنیم، میتوان گفت حاجباقری یکی از جدیترین مدعیان عنوان پادشاه خارکهای بوشهر است؛ نه به عنوان یک عنوان رسمی، بلکه به خاطر ترکیب کمنظیر درشتی، رنگ زرد و شیرینی زیاد.
نکته جالب این است که حاجباقری یکدست و یکشکل نیست. در منطقه چند تیپ یا نژاد از آن شناخته میشود و کیفیت رطب و خرمای آنها میتواند با هم تفاوت داشته باشد. بعضی نخلها رطب بسیار خوبی دارند و برخی دیگر بیشتر به خاطر خارکشان ارزشمندند.
برهی؛ خارکهای زرد و مرواریدی
برهی را بیشتر با خارک آن میتوان شناخت.
خارک برهی معمولاً کوچک، گرد، زرد و مرواریدیشکل است و ظاهر متفاوتی با خارکهای درشت حاجباقری دارد.
این رقم نیز در فهرست ارقام بومی خرمای بوشهر قرار دارد. (Payvand Company- Dates Supplier)
برهی نمونه خوبی است برای اینکه ببینیم «خرمای خوب» الزاماً به معنی «خرمای درشت» نیست؛ بعضی ارقام ارزششان را از طعم و ویژگی مرحله خاصی از رسیدن میگیرند.
محبوبی؛ یکی از خارکهای سرخ و شیرین
محبوبی هم از ارقام شناختهشده منطقه است و خارک آن به رنگ سرخ و شیرینی زیادش معروف است.
در میان خارکهای قابلخوردن، محبوبی یکی از نمونههایی است که میتواند بدون رسیدن به مرحله رطب هم جذاب باشد؛ یعنی خود خارک، یک میوه تازه و خوشخوراک تابستانی است.
شیخعالی؛ خارکی با رنگ سرخ
شیخعالی نیز از ارقام بومی خرمای بوشهر است که در دشتستان شناخته میشود. (aryaparto.com)
خارک آن رنگ سرخ دارد و قابل مصرف است، هرچند از نظر شیرینی و خوشخوراکی با ارقامی مثل حاجباقری، بریمی یا محبوبی قابل مقایسه نیست و میتواند گسی بیشتری داشته باشد.
شکری، قندی و گنتار؛ خرماهای کوچک با رطبهای محبوب
در کنار خرماهای درشت و چشمگیر، آبپخش پر از ارقام کوچکتری است که ارزششان بیشتر در رطب آنهاست.
شکری، قندی و گنتار از همین دستهاند.
این خرماها دانههای کوچکتری دارند و رطبشان در میان مردم منطقه طرفدار زیادی دارد.
گنتار بهخصوص به خاطر رطب کوچک و خوشخوراکش شناخته میشود؛ شیرینی آن برای بسیاری از افراد زننده نیست و به همین دلیل خوردنش میتواند لذتبخشتر و راحتتر باشد.
این ارقام شاید ظاهر مجلسی و درشتیِ کبکاب را نداشته باشند، اما در فرهنگ مصرف محلی، هرکدام جای خودشان را دارند.
«خاصه» در آبپخش یعنی چه؟
یکی از جالبترین اصطلاحات محلی در خرمای دشتستان، خاصه است.
خاصه اسم یک رقم مشخص نیست.
در عرف منطقه، وقتی از خرمایی غیر از ارقام شناختهشدهای مثل کبکاب، زاهدی و بریمی صحبت میشود که رقمش کمتر شناخته شده یا اسم تجاری و معروفی ندارد، ممکن است آن را در دسته خاصه قرار دهند.
به همین دلیل، خاصه میتواند شامل طیف بسیار بزرگی از نخلها باشد.
ممکن است یک خاصه معمولی باشد و خاصیت ویژهای نداشته باشد؛ اما ممکن است یک خاصه، از نظر طعم و بافت آنقدر خوب باشد که ارزش معرفی و فروش جداگانه پیدا کند.
حتی در یک منطقه ممکن است نخلهایی وجود داشته باشند که در بازار اسم شناختهشدهای ندارند، اما خرمای بسیار خوبی میدهند.
همین تنوع، یکی از جذابترین بخشهای خرمای بومی دشتستان است.
در «دختر جنوبی» هم قرار نیست هر خرمایی را فقط به خاطر داشتن یک نام معروف معرفی کنیم؛ گاهی یک خرمای محلی، ابتدا برای ما فقط یک «خاصه» است، اما وقتی طعم و ویژگیهایش را میشناسیم، ارزش پیدا میکند که آن را به شما هم معرفی کنیم.
پس آیا همه خارکها گس و تلخاند؟
نه. اصلاً.
این یکی از تصورات اشتباهی است که ممکن است در اثر آشنایی بیشتر مردم با کبکاب شکل گرفته باشد.
کسی که رطب عسلی کبکاب خریده و در میان رطبها چند خارک دیده، ممکن است با چشیدن خارک گس کبکاب تصور کند که خارک بهطور کلی باید گس و تلخ باشد.
در حالی که چنین نیست.
خارک یک مرحله از رشد میوه نخل است و طعم آن به رقم نخل بستگی دارد.
خارک حاجباقری میتواند بسیار شیرین باشد.
خارک بریمی شیرین و خوشخوراک است.
محبوبی نیز خارک سرخ و شیرینی دارد.
در مقابل، خارک کبکاب میتواند گس و تلخ باشد.
پس «خارک» به خودی خود نه شیرین است و نه تلخ؛ این رقم نخل است که بخش بزرگی از ویژگی طعم خارک را تعیین میکند.
خرمای آبپخش فقط یک نوع خرما نیست
شاید جذابترین نکته درباره آبپخش همین باشد.
وقتی میگوییم «خرمای آبپخش»، در واقع درباره یک طعم یا یک شکل واحد صحبت نمیکنیم.
اینجا میتوانی:
یک کبکاب درشت و سرخ ببینی؛
یک رطب عسلی نرم و شیرهدار بچشی؛
یک خارک حاجباقری زرد و بسیار شیرین بخوری؛
بریمیِ دورنگ و کشدار را امتحان کنی؛
خارک سرخ محبوبی را بچشی؛
یک برهی کوچک و زرد ببینی؛
یا حتی به یک «خاصه» محلی برسی که اسمش برای بیشتر مردم ناآشناست اما طعمش ارزش شناختن دارد.
و شاید همین تنوع است که آبپخش را برای کسی که واقعاً خرما را دوست دارد، بیشتر از یک منطقه تولید خرما میکند.
آبپخش را باید در فصل خرما دید؛ وقتی نخلستانها پر از میوهاند و هر نخل، قصه خودش را دارد.
